​

BÖBREK TAŞI (BÖBREK TAŞI HASTALIĞI)

1. Böbrekler ne işe yarar?

Böbrekler, belimizin her iki yanında, kaburgaların altında yer alan fasulye şeklinde organlardır. Temel görevleri:

• Kandaki atık maddeleri süzmek

• Vücuttaki su ve tuz dengesini ayarlamak

• Bazı hormonları üretmek (tansiyon ve kan yapımı ile ilgili)

Bu süzme işleminin sonucunda oluşan sıvıya “idrar” diyoruz. İdrar, böbrekten ince boru şeklindeki kanallar (üreter) ile mesaneye (idrar torbasına) gider, oradan da üretra denilen kanal aracılığıyla vücuttan atılır.

1. Böbrek taşı nedir? Ne kadar sık görülür?

Böbrek taşı, idrarda normalde çözünmüş halde bulunan bazı minerallerin zamanla bir araya gelip “kristal” ve ardından “taş” haline dönüşmesidir.

• Toplumda her 10 kişiden yaklaşık 1’inde hayatının bir döneminde böbrek taşı sorunu görülür.(nhs.uk)

• En sık 30–60 yaş arasında ortaya çıkar.

• Erkeklerde biraz daha sık, ancak kadınlarda da azımsanmayacak kadar fazladır.(Leeds Teaching Hospitals NHS Trust)

Günümüzde hareketsiz yaşam, hızlı ve dengesiz beslenme, hazır gıdalar, az su içme ve fazla tuz tüketimi bu artışta önemli rol oynar.

1. Böbrek taşı nasıl oluşur?

İdrar, suyun içinde çözünmüş çok sayıda madde taşır: kalsiyum, oksalat, ürik asit gibi mineraller bunlardan bazılarıdır. Normalde bu maddeler idrarla birlikte vücuttan atılır. Ancak:

• Yeterince su içmezsek (idrarda su az, madde çok olur)

• İdrar yollarında darlık, tıkanıklık varsa ve idrar rahat akamıyorsa

• İdrardaki bazı maddeler normalden yüksekse (örneğin hiperkalsiüri: idrarda fazla kalsiyum bulunması)

• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları varsa

idrar “yoğunlaşır” ve bu maddeler çökerek önce kum gibi kristaller, sonra da zamanla taş haline gelir.

1. Böbrek taşı çeşitleri nelerdir?

En sık gördüklerimiz:

• Kalsiyum taşları

  • En yaygın taş tipidir.

  • Genellikle kalsiyum oksalat veya kalsiyum fosfat şeklindedir.(Royal Devon NHS)

  • Aşırı D vitamini kullanımı, fazla tuz, bazı metabolik sorunlar ve genetik yatkınlık risk oluşturabilir.

• Ürik asit taşları

  • Genellikle et ağırlıklı beslenen, gut hastalığı olan veya idrarı sürekli asidik (ekşi) olan kişilerde görülür.

• Struvit taşları (enfeksiyon taşları)

  • Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları zemininde gelişebilir.

• Sistein taşları

  • Oldukça nadirdir; doğuştan gelen (genetik) bir bozuklukla ilişkilidir.(Royal Devon NHS)

Taşın cinsi, tekrar etme riskini ve hangi ilaçların / diyetin işe yarayacağını belirlemede önemlidir. Bu nedenle mümkünse düşen veya ameliyatla çıkarılan taş mutlaka analiz edilmelidir.

1. Böbrek taşına bağlı şikâyetler (belirtiler) nelerdir?

Böbrek taşları bazen hiçbir belirti vermez ve tesadüfen çekilen ultrason ya da tomografide saptanır.

Belirti verdiğinde en sık görülenler:

• Ani başlayan, genellikle tek taraflı, çok şiddetli böğür veya yan ağrısı (renal kolik)

  • Ağrı sırttan kasığa, erkeklerde testislere, kadınlarda kasık bölgesine doğru yayılabilir.

• İdrarda kan görülmesi (gözle veya mikroskopla)

• Sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma

• Bulantı ve kusma

• Karında şişlik veya rahatsızlık hissi

Böbrek ve idrar yollarını besleyen sinirler, mide ve bağırsaklarla benzer ağrı yolları kullandığı için taş ağrısı çoğu zaman “mide bulantısı, gaz sancısı, bağırsak ağrısı” ile karıştırılabilir.

1. Ne zaman acile gitmeliyim?

Böbrek taşı olan bir kişinin aşağıdaki durumlardan biri varsa acil değerlendirme gerekir:

• Yüksek ateş (38 °C ve üzeri) + taş ağrısı

• Titreme, üşüme, kendini çok kötü hissetme

• Tek böbrekli olmak (doğuştan tek böbrek, diğer böbreğin alınmış olması veya çalışmaması)

• Her iki böbrekte birden tıkanma şüphesi

• Ağrının, verilen güçlü ağrı kesicilere rağmen geçmemesi

• İdrarın tamamen kesilmesi (hiç idrar yapamama)

Bu durumlar, böbrek fonksiyonunu ve hatta hayati risk oluşturabilecek enfeksiyonları (örneğin sepsis) işaret edebilir. EAU (Avrupa Üroloji Derneği) kılavuzları, ateş + taş tıkanıklığı olan durumları ürolojide gerçek acil durumlar arasında sayar.(Uroweb)

1. Böbrek taşı tanısı nasıl konur?

Sadece şikâyetlere bakarak “kesin böbrek taşı” demek doğru değildir. Taşı görmek için görüntüleme şarttır.

Sık kullanılan tetkikler:

• Ultrasonografi (USG)

  • Genellikle ilk tercih edilen yöntemdir.

  • Böbreklerde taş, genişleme (hidronefroz) ve mesane içindekiler hakkında bilgi verir.

  • Avantajları: hızlı, zararsız, radyasyon içermez.

  • Dezavantajları: Her taşı gösteremeyebilir, taşın tam yeri ve boyutu her zaman net olmayabilir.(Uroweb)

• Bilgisayarlı Tomografi (BT, “taş protokollü BT”)

  • İlaçsız (kontrastsız) çekilen özel bir BT türü, böbrek taşında “altın standart” kabul edilir.

  • Taşın yerini, sayısını ve boyutunu çok net gösterir.

  • İdrar yollarındaki tıkanıklığı değerlendirmede de son derece etkilidir.(Uroweb)

• Bazı özel durumlarda:

  • İntravenöz pyelografi (eski moda ama hâlâ nadiren kullanılan filmler)

  • Sintigrafi (böbreklerin çalışma yüzdesini değerlendirmek için)

1. Böbrek taşı olan kişilere hangi testler yapılmalıdır?

Hemen her hastada en az şu testler istenir:

• İdrar tahlili (TİT)

  • Kan, iltihap hücresi, kristal var mı bakılır.

• Gerekirse idrar kültürü

  • İdrar yolu enfeksiyonu ve hangi antibiyotiğin etkili olacağını anlamak için.

• Kan testleri

  • Üre ve kreatinin: Böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için.

  • Elektrolitler (sodyum, potasyum, kalsiyum, ürik asit vb.)

• Görüntüleme

  • Ultrason ve / veya BT

Taş sorunu tekrar eden, genç yaşta başlayan, tek böbrekli ya da ailede çok sayıda taş öyküsü olan kişilerde daha detaylı “metabolik inceleme” yapılması önerilir.(Uroweb)

Bu kapsamda:

• 24 saatlik idrar testi (bir gün boyunca toplanan idrarın laboratuvar analizi)

• Düşen / çıkarılan taşın kimyasal analizi

gelecekte oluşacak taşları önlemek için yol göstericidir.

1. Böbrek taşları her zaman tedavi edilmeli midir?

Hayır. Her taş acil müdahale gerektirmez.

Genel olarak:

• Küçük, böbrekte durup idrar akışını bozmayan ve şikâyet yapmayan taşlar belirli aralıklarla sadece takip edilebilir.

• Böbrek fonksiyonuna zarar verme riski olan

• İdrar akışını tıkayan

• Tekrarlayan şiddetli ağrı yapan

• Sık enfeksiyona yol açan

• Büyük ya da giderek büyüyen taşlar için tedavi planlanır.(Uroweb)

Hangisinin sadece takip, hangisinin mutlaka tedavi gerektirdiğine üroloji uzmanı; taşın yeri, boyutu, sayısı, hastanın yaşı, başka hastalıkları ve şikâyetlerine göre karar verir.

1. Taşların tedavi yöntemleri

a) Medikal tedavi (bekleyerek taş düşürme)

Genellikle:

• 5 mm’ye kadar olan taşların önemli bir kısmı kendiliğinden düşebilir.

• Taş büyüdükçe kendiliğinden düşme ihtimali azalır.

Bu dönemde:

• Güçlü ağrı kesici ve kas gevşetici/antispazmodik ilaçlar verilir.

• Bol sıvı tüketimi teşvik edilir.

• Bazı hastalarda üreter kaslarını gevşeten ilaçlar (örneğin tamsulosin gibi) kullanılabilir; bu “medikal ekspülsiyon tedavisi” olarak adlandırılır.(PMC)

Bu süreç mutlaka doktor kontrolünde olmalıdır. Her “bekleyelim” dediğimiz taş güvenli değildir; bazı durumlarda gecikme böbreğe zarar verebilir.

b) ESWL (Vücut dışından şok dalgaları ile taş kırma)

ESWL, dışarıdan verilen ses/şok dalgalarının vücut içindeki taşa odaklanması ve taşın “parçacıklara” ayrılması işlemidir.

• Uygun hastada (özellikle belirli boyuttaki böbrek ve üst üreter taşlarında) ameliyatsız bir seçenektir.

• İşlem sırasında genellikle hafif sedasyon veya ağrı kesici gerekir.

• Kırılan taş parçalarının günler, bazen haftalar içinde idrarla atılması beklenir.

Dezavantajları:

• Taşın ne kadar küçük parçalara ayrılacağı önceden tam kestirilemez.

• Taş parçaları düşerken tekrar ağrı yapabilir.

• Zaman zaman idrar yolu enfeksiyonu gelişebilir.

• Nadir de olsa kum ve taş parçalarının üreterde takılması “taş yolu” denilen ağrılı tabloya yol açabilir ve ek işlemler gerekebilir.(Uroweb)

c) Üreteroskopi (Üreter içi endoskopik taş tedavisi)

Üreter, böbrekten mesaneye idrar taşıyan ince borudur. Bu kanal içindeki düşmeyen taşlar, idrar yolundan girilerek tedavi edilir:

• İnce çubuk şeklinde kameralar (rijid veya fleksibl üreteroskoplar) ile idrar deliğinden girilir.

• Mesane geçildikten sonra üretere ulaşılır.

• Taş, Holmium lazer veya pnömotik taş kırıcılar ile parçalanır.

• Parçalar gerekirse küçük penslerle dışarı alınır veya kum haline getirilip kendiliğinden düşmesi beklenir.

Alt ve orta üreter taşlarında çoğunlukla rijid (düz) üreteroskoplar, üst üreter ve böbrek içi taşlarda ise fleksibl (bükülebilir) üreteroskoplar kullanılır.(Uroweb)

Genellikle:

• İşlem kapalı yöntemdir, vücutta kesik olmaz.

• Çoğu hasta aynı gün veya ertesi gün taburcu edilir.

İşlem sonrası idrar kanalına geçici bir plastik borucuk (Double-J stent) yerleştirilmesi sık görülen bir uygulamadır. Bu stent:

• İdrar akımını kolaylaştırır

• Ödemi azaltır

• Taş parçalarının düşmesini kolaylaştırır

Stent, birkaç gün ile birkaç hafta içinde kısa bir endoskopik işlemle çıkarılır.

d) Fleksibl Üreterorenoskopi / RIRS (Endoskopik böbrek taşı cerrahisi)

Bu yöntemde çok ince, kıvrılabilen bir kamera ile üretra, mesane ve üreter geçilerek böbreğin iç kısmına (havuzcuk ve kaliks denilen odacıklara) ulaşılır:

• Taşlar doğrudan görülür.

• Lazer ile kum haline gelene kadar kırılır.

• Parçaların bir kısmı dışarı alınabilir, geri kalanı idrarla zaman içinde atılır.

Avantajları:

• Genel olarak hastalar için konforlu, iyileşme süresi hızlı bir yöntemdir.

• Birçok böbrek taşında (özellikle küçük ve orta boy taşlarda) açık ameliyata ve sırt bölgesinden delik açmaya gerek kalmadan çözüm sağlar.(PMC)

Her işlemin kendine göre riskleri (kanama, enfeksiyon, üreterde daralma riski vb.) vardır; bunlar muayene sırasında ayrıntılı olarak anlatılmalıdır.

e) Perkütan Nefrolitotomi (PCNL, kapalı böbrek taşı ameliyatı)

Böbreğin içinde büyük taşlar olduğunda, her şeyi ince endoskoplarla halletmek mümkün olmayabilir. Bu durumda:

• Sırta, kaburga altına yakın bölgeden küçük bir delik açılır.

• Bu delikten böbreğin içine özel aletler ve kamera ile girilir.

• Taşlar kırılır ve parçalar doğrudan dışarı alınır.

Özellikle:

• 2 cm’den büyük böbrek taşları

• Çok sayıda taş veya “geyik boynuzu” (staghorn) şeklinde taşlar
  için sık kullanılan yöntemdir.(Uroweb)

Açık ameliyata göre çok daha küçük kesiler ve daha hızlı iyileşme sağlar, ancak:

• Kanama riski nedeniyle kan hazırlığı yapılır.

• Çoğu zaman 2–4 gün hastanede yatış gerekir.

f) Açık ameliyat

Günümüzde gelişen endoskopik ve kapalı teknikler sayesinde klasik açık taş ameliyatları çok nadiren gereklidir.

Şu durumlarda düşünülebilir:

• 4 cm’den büyük, çok hacimli taşlar

• Anatomik yapının endoskopik girişe izin vermediği özel durumlar

• Önceki ameliyatlara bağlı ileri derecede yapışıklıklar

Global ve Avrupa kılavuzları, açık ameliyatı yalnızca seçilmiş, zor vakalar için saklanması gereken bir seçenek olarak tanımlar.(Uroweb)

1. Taş düşürme sürecinde neler yapmalıyım?

Doktorunuz bekleme/medikal tedavi kararı verdiyse:

• Gün boyu suyu eşit aralıklarla için; idrarınızın rengi açık sarı veya neredeyse şeffaf olmalı.

• Verilen ağrı kesicileri ve diğer ilaçları düzenli kullanın.

• Özellikle erkek hastalarda, her idrara çıktığınızda küçük bir süzgeç veya idrar eleği kullanarak taş/kum yakalamaya çalışmanız, taşın analiz edilmesi için önemlidir.

• Ani, dayanılamaz ağrı, ateş, idrar yapamama veya ciddi halsizlik durumunda beklemeden acil servise başvurun.

1. Böbrek taşları tekrarlar mı? Nasıl önleyebilirim?

Maalesef böbrek taşı hastalığı “tekrar etme riski” yüksek bir hastalıktır:

• Taş problemi yaşayanların önemli bir kısmında 5–10 yıl içinde yeniden taş görülebilir.(PMC)

Tekrarlama riskini azaltmak için:

a) Sıvı tüketimi

• Çoğu erişkin için hedef: günde en az 2–2,5 litre idrar çıkarmak.

• Bunun için genellikle 2,5–3 litre civarında sıvı almak gerekir (terleme, iklim vb. kişiden kişiye değişir).

• Su, ilk tercih olmalıdır.

• Şekerli içecekler, fazla meyve suyu, enerji içecekleri, fazla gazlı içecekler taş riskini artırabilir.(UHCW)

b) Beslenme

Genel öneriler (taşın cinsine göre kişiselleştirilebilir):

• Aşırı tuzdan kaçının (hazır gıdalar, cips, salam/sosis, tuzlu peynir, turşu vb.).

• Hayvansal protein (kırmızı et, sakatat) tüketimini sınırlayın; Akdeniz tipi beslenme tercih edin.

• Süt ve süt ürünlerini tamamen kesmek çoğu zaman doğru değildir; doktor veya diyetisyen aksini söylemedikçe normal miktarda tüketin.

• Yüksek doz D vitamini, kalsiyum veya C vitamini içeren takviyeleri gelişigüzel kullanmayın; mutlaka doktor kontrolünde kullanın.(Royal Devon NHS)

• Bazı taş tiplerinde (özellikle kalsiyum oksalat) ıspanak, pazı, ravent, bazı kabuklu yemişler, çikolata gibi “yüksek oksalatlı” besinleri sınırlamak gerekebilir.

c) Metabolik değerlendirme

Tekrarlayan taş hastalarında EAU ve AUA kılavuzları, detaylı metabolik değerlendirmeyi ve buna göre özel ilaç tedavilerini önermektedir:(Uroweb)

• 24 saatlik idrar toplama testi

• Taş analizi

• Kan testleri

Sonuçlara göre:

• Bazı hastalara idrardaki kalsiyumu azaltan ilaçlar

• Bazılarına ürik asidi düşüren ilaçlar

• Bazılarına idrarı biraz “alkali” hale getiren ilaçlar (örneğin potasyum sitrat)

verilerek yeni taş oluşumu belirgin biçimde azaltılabilir.

1. Hangi kılavuzlar ve güvenilir kaynaklar esas alınıyor?

Bu sayfadaki bilgiler, kişisel klinik deneyimin yanı sıra ulusal ve uluslararası tıbbi kılavuz ve hasta bilgilendirme metinlerine dayanmaktadır. Öne çıkan bazı kaynaklar:

• Avrupa Üroloji Derneği (EAU) Urolithiasis (Böbrek Taşı) Kılavuzu(Uroweb)

• Amerikan Üroloji Derneği (AUA) böbrek taşı kılavuzları(PMC)

• İngiltere Ulusal Sağlık Sistemi (NHS) böbrek taşı hasta bilgilendirme sayfaları(nhs.uk)

• İngiltere ve Türkiye’deki çeşitli üniversite ve eğitim hastanelerinin böbrek taşı hasta broşürleri ve diyet önerileri(Royal Devon NHS)

Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Her taş hastası farklıdır; taşın yeri, boyutu, sayısı, taşın kimyasal yapısı, sizin diğer hastalıklarınız ve yaşam tarzınız göz önüne alınarak sizin için en uygun tedavi ve takip planı, üroloji uzmanınızla yüz yüze görüşmede netleştirilmelidir.